An-Sofie Smetcoren, Liesbeth De Donder

Participatief actieonderzoek is een vorm van onderzoek die kennisontwikkeling expliciet koppelt aan sociale verandering, aan actie dus. Daarmee onderscheidt participatief actieonderzoek zich van participatief onderzoek: niet elk participatief onderzoek is ook actieonderzoek. Maar wat bedoelen we dan eigenlijk met actie in actieonderzoek? Over welke actie gaat het? Wie beslist welke actie wenselijk of haalbaar is? En hoe verhouden actie en onderzoek zich tot elkaar? Die vragen lijken eenvoudig, maar het begrip blijft in de praktijk vaak onderbelicht of dubbelzinnig ingevuld. Actie wordt zelden gedefinieerd, laat staan geëxpliciteerd in onderzoeksaanvragen of publicaties.

In dit hoofdstuk willen we die lacune aanpakken en het begrip actie verkennen. Daarbij besteden we aandacht aan drie centrale boodschappen. Ten eerste: ‘Actie is meerlagig’. Ze varieert van kleine, persoonlijke verschuivingen tot structurele verandering. Ten tweede: ‘Actie vraagt zorg’. Ze is niet vrijblijvend; ze veronderstelt timing en verantwoordelijkheid, ook na afloop van het project. En ten derde: ‘Actie wordt nog te weinig erkend in de academische wereld’, terwijl net daar structurele verandering nodig is om participatief actieonderzoek mogelijk te maken.

We willen dit hoofdstuk niet schrijven in de positie van alwetende expert in participatief actieonderzoek. De voorbije jaren hebben we geëxperimenteerd met participatieve en creatieve methodieken om te tonen dat onderzoek anders kan, theoretisch en methodologisch doordacht, en om te tonen hoe belangrijk het is om samen op (onder)zoek te gaan. Maar in dat proces botsten we op de grenzen van tijd, verwachtingen en institutionele structuren waarbinnen we werken. We merkten hoe moeilijk het blijft om actie werkelijk vorm te geven en hoe vaak we opnieuw tegen muren lopen. In wat volgt willen we daarover kritisch nadenken en die zoektocht delen.